Akut Pankreatit Nedir?
Pankreas, mide ile omurga arasında yerleşmiş, yaklaşık 15 santimetre uzunluğunda bir organdır. İki temel görevi vardır: besinlerin sindirilmesini sağlayan enzimleri üretmek ve kan şekerini düzenleyen insülin gibi hormonları salgılamak. Akut pankreatit, bu organın kısa sürede gelişen iltihabıdır. Halk arasında "pankreas iltihaplanması" olarak da bilinir.
Normal şartlarda pankreas enzimleri ince bağırsağa ulaştıktan sonra etkinleşir. Akut pankreatitte enzimler henüz pankreasın içindeyken devreye girer ve organın kendi dokusunu sindirmeye başlar. Ortaya çıkan tablo çoğu hastada birkaç gün içinde geriler; bir bölümünde ise yakın takip gerektiren ciddi bir hastalığa dönüşebilir.
Belirtileri Nelerdir?
En tipik belirti, karnın üst orta bölgesinde (mide çukurunda) başlayan ağrıdır. Bu ağrının birkaç ayırt edici özelliği vardır:
- Genellikle saatler içinde hızla şiddetlenir ve sürekli hale gelir.
- Sıklıkla sırta, kürek kemikleri arasına vurur.
- Öne doğru eğilmekle, dizleri karna çekmekle bir miktar hafifleyebilir; sırtüstü yatmakla artar.
- Bulantı ve kusma çoğu hastada ağrıya eşlik eder; kusmak ağrıyı geçirmez.
Ateş, nabzın hızlanması, karında şişkinlik ve gaz-gaita çıkışının azalması da görülebilir. Safra yollarının tıkandığı durumlarda gözlerde ve ciltte sararma (sarılık) tabloya eklenebilir.
Şiddetli ve geçmeyen karın ağrısı, tek başına ciddiye alınması gereken bir bulgudur. Bu ağrıya kusma, ateş, sararma veya bilinç bulanıklığı eşlik ediyorsa vakit kaybetmeden acil servise başvurulmalıdır.
En Sık Nedenleri
Akut pankreatit olgularının büyük bölümünden iki neden sorumludur:
Safra kesesi taşları. Kese içindeki küçük taşlar safra yoluna düşüp pankreas kanalının ağzını tıkayabilir. Ülkemizde en sık görülen nedendir.
Alkol. Yoğun ve uzun süreli alkol kullanımı, ikinci sıradaki nedendir.
Daha seyrek nedenler arasında kanda çok yüksek trigliserit düzeyi, yüksek kalsiyum, bazı ilaçlar, safra yollarına yönelik girişimler (ERCP) sonrası gelişen iltihap, karın travmaları ve pankreas kanalındaki darlık ya da kitleler sayılabilir. Bir grup hastada ise kapsamlı incelemeye rağmen belirli bir neden bulunamaz.
Tanı Nasıl Konur?
Tanı üç ölçütten en az ikisinin bir arada bulunmasıyla konur: pankreatite özgü karın ağrısı, kan testlerinde pankreas enzimlerinin (amilaz, özellikle de lipaz) normal üst sınırın üç katını aşması ve görüntülemede pankreatitle uyumlu bulgular.
İlk değerlendirmede karın ultrasonu neredeyse her hastada yapılır; çünkü tablonun arkasında safra taşı olup olmadığını göstermesi tedaviyi doğrudan etkiler. Bilgisayarlı tomografi genellikle ilk saatlerde değil, tablo beklendiği gibi düzelmediğinde ya da komplikasyon şüphesi doğduğunda devreye girer. MR kolanjiyopankreatografi (MRCP), safra yolunda taş şüphesi sürdüğünde tercih edilir.
Tedavi
Hastaların yaklaşık beşte dördünde hastalık hafif seyreder ve birkaç gün içinde düzelir. Tedavinin temelini damardan sıvı desteği, ağrı kontrolü ve yakın izlem oluşturur.
Güncel yaklaşımda dikkat çeken iki değişiklik vardır. Birincisi beslenmedir: hastayı günlerce aç bırakmak yerine, bulantı geçtiği ve ağrı izin verdiği ölçüde ilk 24-48 saat içinde ağızdan beslenmeye başlanması önerilir. İkincisi antibiyotiklerdir: enfeksiyon kanıtı olmayan hastalarda koruyucu amaçlı antibiyotik verilmesinin yarar sağlamadığı gösterilmiştir.
Safra taşına bağlı pankreatitte, tablo hafif seyrettiyse safra kesesinin aynı hastane yatışı sırasında alınması önerilir. Ameliyatın ertelenmesi, kısa vadede yeni bir pankreatit atağı riskini belirgin şekilde artırır. Safra yolu tıkalıysa ve sarılık ya da safra yolu iltihabı (kolanjit) eklenmişse, endoskopik girişimle (ERCP) taşın çıkarılması gerekebilir.
Ağır seyreden hastalarda yoğun bakım izlemi, pankreas çevresinde gelişen sıvı birikimleri ya da ölü doku alanlarının takibi ve gerektiğinde girişimsel tedaviler gündeme gelir. Bu girişimler günümüzde öncelikle endoskopik veya küçük kesilerle yapılan yöntemlerle planlanır.
Hastanede Kalış ve İyileşme Süreci
Hafif seyreden bir atakta hastanede kalış çoğunlukla üç ile beş gün arasındadır. Ağrının azalması, bulantının geçmesi ve hastanın normal yemeğe dönebilmesi taburculuk için belirleyici ölçütlerdir. Kan testlerindeki enzim değerlerinin tamamen normale dönmesi beklenmez; bu değerler hastanın kendisini iyi hissetmesinden birkaç gün sonra düzelebilir.
Ağır seyreden olgularda süreç haftalarla ölçülebilir ve iyileşme kademeli olur. Taburculuk sonrası ilk haftalarda az yağlı, küçük porsiyonlu ve sık öğünlerle beslenmek genellikle daha rahat tolere edilir. Alkol, safra taşına bağlı olgularda dahi bu dönemde tümüyle bırakılmalıdır. Taburculuktan sonra ağrının geri gelmesi, ateş yükselmesi, kusmanın yeniden başlaması ya da gözlerde sararma durumunda kontrol randevusu beklenmeden hekime başvurulmalıdır.
Atağın Tekrarlamaması İçin
Nedeni ortadan kaldırmak, tekrarı önlemenin en etkili yoludur. Safra taşı varsa kesenin alınması, alkole bağlı olgularda alkolün tümüyle bırakılması, yüksek trigliseritte diyet ve ilaç tedavisiyle düzeylerin kontrol altına alınması bu kapsamdadır. Sigarayı bırakmak da hem tekrar riskini hem de kronik pankreatite ilerleme riskini azaltır. Tekrarlayan ataklar zamanla kalıcı hasara yol açabildiğinden, ilk atak sonrası nedenin netleştirilmesi önemlidir.
Sık Sorulan Sorular
Pankreas iltihabı kendiliğinden geçer mi?
Hafif seyreden ataklar sıvı desteği ve izlemle birkaç gün içinde geriler; ancak bu süreç hastane ortamında takip edilmelidir. Evde beklemek, ağır seyreden olguların geç fark edilmesine yol açabilir.
Pankreatit tanısı hangi ölçütlere göre konur?
Pankreatite özgü karın ağrısı, lipaz ya da amilazın normal üst sınırın üç katını aşması ve görüntülemede uyumlu bulgular; bu üç ölçütten en az ikisinin birlikte olması tanı için yeterlidir.
Pankreas enfeksiyonu neden olur?
Ağır pankreatitte ölü doku alanları gelişebilir ve bu alanlar genellikle ilk haftadan sonra enfekte olabilir. Ateşin yeniden yükselmesi ve genel durumun bozulması bu tabloyu düşündürür; tanı görüntüleme ile netleştirilir.
Pankreas alınır mı?
Akut pankreatit tedavisinde pankreasın çıkarılması bir yöntem değildir. Cerrahi, enfekte ölü doku ya da komplikasyonlara yöneliktir ve günümüzde öncelikle endoskopik veya küçük kesili yöntemlerle planlanır.
Safra taşına bağlı pankreatitte ameliyat ne zaman yapılır?
Tablo hafif seyrettiyse safra kesesinin aynı hastane yatışı sırasında alınması önerilir. Ameliyatın ertelenmesi kısa vadede yeni bir atak riskini artırır.
Kaynaklar
- Tenner S, ve ark. ACG Clinical Guideline: Management of Acute Pancreatitis. American Journal of Gastroenterology, 2024.
- Banks PA, ve ark. Classification of acute pancreatitis 2012: revision of the Atlanta classification and definitions by international consensus. Gut, 2013.
- Crockett SD, ve ark. American Gastroenterological Association Institute Guideline on Initial Management of Acute Pancreatitis. Gastroenterology, 2018.
- Working Group IAP/APA. IAP/APA evidence-based guidelines for the management of acute pancreatitis. Pancreatology, 2013.
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Pancreatitis (NG104), 2018.
- da Costa DW, ve ark. Same-admission versus interval cholecystectomy for mild gallstone pancreatitis (PONCHO): a multicentre randomised controlled trial. The Lancet, 2015.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurunuz.
